Nieuws


Wegwijzer naar publicaties over ‘actief pluralisme’ en ‘seculiere samenleving’

Op 11 oktober 2014 werd het ‘actief pluralisme’ aangesneden op ons 7de WEK-symposium door Patrick Loobuyck en Guido Vanheeswijck, beiden onder meer verbonden aan de Universiteit Antwerpen. Levensbeschouwelijke diversiteit is in de hedendaagse samenleving een feit. Om met deze diversiteit om te gaan, kiest de Universiteit Antwerpen voor actief pluralisme. Passief pluralisme pleit voor een tolerante, terughoudende houding van respect voor het individuele recht van meningsvrijheid dat uitmondt in wederzijdse niet-inmenging (die vaak leidt tot wederzijdse onverschilligheid) en in het idee van een strikte neutraliteit van de overheid, de publieke instellingen en de openbare ruimte (m.a.w. een passieve terughoudendheid ten aanzien van ideeën). Actief pluralisme betoont actieve interesse voor elkaars uitgangspunten en gaat er juist vanuit dat strikte neutraliteit niet overal recht doet aan het intrinsieke belang van levensbeschouwelijke ideeën en aan de plaats die ze in de openbare ruimte kunnen innemen. Levensbeschouwelijke ideeën blijven immers altijd een belangrijke rol spelen in het morele bewustzijn en in het dagelijks oordelen en handelen van mensen, organisaties en samenlevingen. Actief pluralisme wil zichzelf niet profileren als nieuwe levensbeschouwing, maar wel als een houding ten aanzien van (de eigen en andere) levensbeschouwingen. De samenleving en het publieke debat zijn gebaat met inhoudelijke reflectie en communicatie, waarbij mensen de verschillende levensbeschouwelijke bronnen kunnen expliciteren en zo met elkaar confronteren. Uit het actief pluralisme als houding kunnen meestal geen pasklare antwoorden op concrete vragen afgeleid worden; het thematiseert veeleer de achtergrond waartegen concrete antwoorden worden gewikt en gewogen. 

Tegen deze achtergrond en vanuit dat perspectief kan de aandacht gevestigd worden op drie vrij recente publicaties waaraan beide sprekers als auteur hun medewerking verleenden. Beiden hielden vanuit hun academische onderwijservaring op het recente symposium een pleidooi voor ‘levensbeschouwelijke, morele en democratische geletterdheid’. De publicaties die we hier voorstellen, dragen hiertoe bij. 

De eerste publicatie ‘De seculiere samenleving. Over religie, atheïsme en democratie’ is volledig van de hand van Patrick Loobuyck zelf. Dat samenlevingen zoals de onze seculier zijn, kunnen we zien aan het achteruitgaan zowel individueel als maatschappelijk van de religie en de religieuze praktijk, maar vooral aan de politieke gemeenschap en de overheid die zich niet langer gerechtvaardigd weten op basis van religieuze gronden. Dit sluit paradoxaal genoeg niet uit dat godsdiensten en kleine of grote religieuze gemeenschappen actief en zichtbaar aanwezig blijven (denken we maar aan de levendige aandacht voor levensbeschouwing in de zorgcontext). Dit boek beschrijft de sociologische, historische en filosofische achtergrond van de principes (neutraliteit van de overheid; de scheiding van kerk en staat; de godsdienstvrijheid) die het wezen zijn van onze seculiere, democratische rechtsstaat en wat ze vandaag concreet betekenen. Het levert een genuanceerde bijdrage voor de blijvende uitdaging waar onze samenleving midden in zit: religie de blijvende plaats te geven die haar toekomt, op voet van gelijkheid met niet religieuze overtuigingen. 

De tweede publicatie laat verschillende auteurs aan het woord rond ‘Hoofddoek hoofdzonde? Pluralisme en neutraliteit in de seculiere samenleving‘. Hier komt onder andere Guido Vanheeswijck aan het woord: “Gebrek aan empathie komt vaak voort uit een gebrek aan kennis van elkaars  achtergrond, elkaars overtuigingen. Om het gevaar van fanatisme te keren brengt neutraliteit, voor zover een dergelijke houding überhaupt mogelijk is, dan ook geen zoden aan de dijk. Om het gevaar van fanatisme te keren in de richting van meer verdraagzaamheid en wederzijds respect, is een houding vereist die meer nuance en fijngevoeligheid vereist, die altijd kwetsbaar en daarom kostbaar is. (…) Neutraliteit is misschien van toepassing in de positieve wetenschappen. Ze is echter onmogelijk in menselijk verhoudingen ze is daarin ook onwenselijk. Ervaring leert trouwens: mensen met andere levensbeschouwingen kunnen - vanuit een eerlijke en kwetsbare houding en vanuit wederzijdse interesse - zelfs vrienden en zielverwanten zijn.” (blz. 77-78). Wie het graag ‘praktisch’ houdt, leze de bijdrage van Alicja Gescinska die zich buigt over de vraag wanneer iets als levensbeschouwelijk symbool moet beschouwd worden: “Zowel de conceptuele als praktische moeilijkheden die verbonden zijn met een algemeen verbod op alles wat een symbool kan zijn van alles wat een religie ideologie kan zijn, nopen tot meer terughoudendheid en duidelijkheid over welke dingen je om welke redenen kan verbieden.” (blz. 137). 

Wie zijn horizon intellectueel ruimer wil leggen dan wat Vlaanderen hierover aan denkstof te bieden heeft, kan ten slotte terecht bij een publicatie waarin het werk van ‘tien hedendaagse filosofen over religie en moderniteit’ wordt voorgesteld. Steeds meer, ook seculiere filosofen, zijn zich er immers van bewust dat de blijvende aanwezigheid van de religie in al haar diversiteit een interessante en urgente politieke uitdaging voor de toekomst een grondige en maar genuanceerde reflectie vereist. Opvallend is bijvoorbeeld de positie van de 85 jarige Duitse filosoof Jürgen Habermas die, gezaghebbend/interessant/genuanceerd in zijn recente teksten er steeds meer voor pleit om religie ernstig te nemen en niet bij voorbaat van het filosofische en politieke debat uit te sluiten.  

Patrick Loobuyck, De seculiere samenleving. Over religie, atheïsme en democratie, Houtekiet, 2013, 253 blz. 

Ludo Abicht, Marc Van den Bossche, Alicja Gescinska, Guido Vanheeswijck en Mark van de voorde, Hoofddoek hoofdzonde? Pluralisme en neutraliteit in de seculiere samenleving, Uitgeverij: Pelckmans, 2013, 170 blz.

Stijn Latré en Guido Vanheeswijck (red.), Radicale secularisatie? Tien hedendaagse filosofen over religie en moderniteit, Uitgeverij: Pelckmans - Klement, 2013, 216 blz.